Đầu năm 1960 phong trào Đồng Khởi trên toàn miền Nam đã làm phá sản chiến lược: "Tố cộng - diệt cộng" bình định miền Nam bằng các "khu dinh điền", "khu trù mật" bị thất bại. Mỹ chuyển sang một kế hoạch mới với hệ thống hàng rào ấp chiến lược được nâng lên thành "Quốc sách xương sống" của chiến lược "chiến tranh đặc biệt" nhằm giành lại địa bàn nông thôn, nắm dân, cô lập cách mạng và tiêu diệt lực lượng vũ trang với ý đồ giành thắng lợi quyết định ở miền Nam Việt Nam trong vòng 18 tháng.

Sự phát triển của phong trào chiến tranh nhân dân khắp các địa phương, sự lớn mạnh bước đầu của lực lượng vũ trang, đặt ra yêu cầu khách quan cần củng cố mở rộng các căn cứ địa với những loại, dạng khác nhau phù hợp với đặc điểm của chiến trường, tạo thành một mạng lưới đa dạng, rộng khắp để phong tỏa kẻ thù từ nhiều phía...

Đến tháng 8/1961 Tỉnh ủy Tây Ninh quyết định tách huyện Phú Khương để thành lập căn cứ Huyện ủy Tòa Thánh. Được sự lãnh đạo trực tiếp Huyện ủy, đó là cái mốc quan trọng trong lịch sử truyền thống của huyện Tòa Thánh nó đáp ứng nguyện vọng thiết tha của toàn thể đảng viên, cán bộ, chiến sĩ và đồng bào của huyện từ hàng chục năm nay... Để thực hiện Nghị quyết của Bộ chính trị tháng 5/1962 TW Cục Miền Nam ra nghị quyết xác định nhiệm vụ đối với căn cứ: "ra sức giữ vững, mở rộng và xây dựng các loại căn cứ địa cách mạng, bồi dưỡng cho lực lượng ta về mọi mặt, đánh bại mọi âm mưu càn quét lấn chiếm căn cứ của địch".

Tờ nghị quyết trên căn cứ Huyện ủy Tòa Thánh được thành lập, cùng với đà phát triển của cuộc kháng chiến chống Mỹ. Lực lượng vũ trang trong huyện Tòa Thánh ngày một hoàn thiện về tổ chức, trưởng thành về năng lực quản lý, chỉ huy trình độ kỹ thuật, thực hành tác chiến. Sự phát triển của phong trào chiến tranh nhân dân khắp các địa phương trong huyện, sự lớn mạnh bước đầu của lực lượng đặt ra yêu cầu khách quan cần củng cố và mở rộng căn cứ địa của huyện.

* Từ năm 1961 - 1975 lần lượt các đời Bí thư Huyện ủy như sau:

●   1961 - 3/1963: đồng chí Nguyễn Thành Kế (Bảy Đạo) - Bí thư Huyện ủy.

●   4/1963 - 1964: đồng chí Lê Văn Dừa (Ba Dừa) - Bí thư Huyện ủy.

●   1964 - 7/1966: đồng chí Hai Kết - Bí thư Huyện ủy.

●   7/1966 - 10/1968: đồng chí Võ Đức Trọng - Bí thư Huyện ủy.

●   10/1968 - 1975: đồng chí Lê Văn Dừa - Bí thư Huyện ủy.

Sau khi thành lập huyện trong những năm chiến tranh ác liệt, căn cứ huyện đã di chuyển nhiều nơi nhưng luôn luôn lúc nào cũng tồn tại 2 chốt căn cứ để tiếp ứng lẫn nhau.

1. Dựa vào thế Núi Bà, Huyện ủy đóng chốt xây dựng căn cứ nơi đây để kiểm soát vùng Tây Bắc của huyện Tòa Thánh.

2. Căn cứ ở khu Năm Trại thuộc phạm vi rừng 16 mẫu nơi căn cứ tiền phương của Huyện ủy Tòa Thánh, cách chi khu quận Phú Khương khoảng 8km đường chim bay. Việc xây dựng căn cứ Huyện ủy trên cơ sở vị trí chiến lược mà chọn địa thế và cách bố phòng rộng lớn để đánh từ xa, bởi hệ thống trái gài, chiến hào, hầm chông, công sự được lực lượng du kích các ấp, xã và bộ đội huyện bố trí hợp đồng tác chiến trong một thế liên hoàn, nhiều ấp, nhiều xã tiến có thể công, lùi có thế thủ, lấy thế tiến công làm phòng thủ để bảo vệ căn cứ.

Trong suốt hai cuộc kháng chiến, Huyện ủy Tòa Thánh đứng chân và hoạt động trong vùng tôn giáo Cao Đài. Một vùng hết sức căng thẳng về đầu tư trí tuệ đối phó với kẻ địch từng giờ, từng phút, trong một môi trường hoạt động hết sức phức tạp này. Do tính đặc thù của nó là vùng tôn giáo có màu sắc chính trị. Do vậy, 21 năm chống Mỹ với thực tiễn diễn ra của từng giai đoạn lịch sử hết sức cam go ác liệt.

Thực dân Pháp bại trận nhưng chúng còn nuối tiếc. Hộ pháp Phạm Công Tắc là người cầm đầu tôn giáo Cao Đài, lợi dụng trong buổi giao thời mặc cả quyền lợi với Mỹ, âm mưu rước Bảo Đại về nước để trị vì và lập lại địa vị thống trị cho giáo phái Cao Đài, nắm rõ âm mưu của đế quốc, dùng tôn giáo Cao Đài chống lại kháng chiến, trong việc đầu hàng làm tay sai địch, bán đứng đồng bào, chống lại nhân dân của những người cầm đầu trong hội thánh. Đứng trước một giai đoạn cách mạng mới hiện nay là phải bằng mọi cách ra sức vận động cách mạng trong quần chúng tín đồ, chức sắc, chức việc, tập hợp vào mặt trận đoàn kết, chống Mỹ cứu nước để bảo đảm thành quả của cách mạng.

Từ những đặc điểm trên đội ngũ cán bộ công tác Cao Đài vận đã ra đời, thực hiện chủ trương của Trung ương đối với quần chúng Cao Đài ở huyện Tòa Thánh đấu tranh chống Mỹ, đòi dân sinh, dân chủ hòa bình, hòa hợp dân tộc thống nhất đất nước, chống bọn tay sai đội lốt tôn giáo trong hội thánh. Để mua chuộc Cao Đài, biến Hội thánh thành công cụ đắc lực hơn nữa để đánh phá cách mạng, địch cho Cao Đài quyền kiểm soát 40km² đồng thời ra lệnh trong các châu, các phận đạo truất phế (Thiếu tá Huỳnh Thanh Mừng - Giáo hữu Thượng Thâu Thanh...) không công nhận các chức sắc Cao Đài theo cách mạng.

Trong công cuộc tuyên truyền vận động quần chúng tín đồ Cao Đài, thấy được âm mưu thâm độc trên của kẻ thù và qua đó vạch mặt bọn phản động trong giới chức sắc Cao Đài, giác ngộ đồng bào, tín đồ từng bước đến ủng hộ cho cuộc kháng chiến giành thắng lợi, trở thành vấn đề trọng tâm mà Tỉnh ủy Tây Ninh cũng như Huyện ủy Tòa Thánh đặt ra khi có điều kiện làm tốt công tác Cao Đài vận. Ảnh hưởng của chính sách Cao Đài vận đúng đắn theo đường lối của Đảng đã làm cho quần chúng tín đồ Cao Đài thấy rõ ta tôn trọng tự do tín ngưỡng, cùng nhau đoàn kết chống giặc giải phóng quê hương cứu đạo, cứu đời và phân biệt kẻ thù chính và bọn tay sai phản đạo hại đời.

* Những trận đánh tiêu biểu:

- Quyết tâm đánh địch từ xa năm 1962 đội du kích xã Trường Hòa với 10 tay súng, kết hợp với một bộ phận D.14 phục kích chặn đánh bọn bảo an âm mưu càn quét vào căn cứ, ta diệt và làm bị thương 20 tên. Sau đó phối hợp với C.54 của Dương Minh Châu tiến công tiêu diệt đồn dân vệ ở Trường Hòa, đốt trụ sở, thu 7 súng và toàn bộ tài liệu. Để trả thù những đòn tiến công của ta địch điên cuồng cho phi pháo bắn vào căn cứ Huyện ủy và lấn chiếm vùng giải phóng.

- Tháng 10/1965 Đế quốc Mỹ đã đưa lữ đoàn 196 lên đóng ở căn cứ Trảng Lớn và từ đó triển khai lực lượng khắp tỉnh để đánh phá căn cứ cách mạng. Xây dựng hệ thống đồn bót mới như ở Lò Than, Trí Huệ Cung ở Trường Hòa với cấp đại đội, trung đội và mở rộng khu vực chợ Trường Lưu lấn chiếm vùng ven, ngày đêm đánh phá căn cứ ta.

- Đêm 05/7/1966 Tỉnh đội chỉ đạo cho D.14 kết hợp với lực lượng vũ trang Tòa Thánh đánh đại đội ác ôn của tên Côn ở Trí Huệ Cung, dưới sự chỉ huy của đồng chí Hai Kết - Bí thư Huyện ủy. Trận đánh này ta dứt điểm không gọn, gần sáng ta rút quân về căn cứ Năm Trại, trên đường đi bị trực thăng đổ quân chụp đánh, đồng chí Hai Kết cùng 2 bảo vệ và y tá hy sinh. Đây là một tổn thất lớn của Huyện ủy Tòa Thánh.

- Năm 1967 lực lượng vũ trang của huyện tập kích vào ấp chiến lược kiểu mẫu Trường Lưu diệt 139 tên. Thắng lợi này ảnh hưởng rất lớn cho quần chúng và bộ đội huyện kết hợp với một bộ phận của lực lượng R diệt 1 đại đội bình định và đại đội 276 ở tại khu ấp chiến lược Trường Lưu.

- Năm 1968 ở phía Nam huyện D.14 dùng đặc công đánh vào Quy Thiện, đó đánh tiếp lên chi khu Phú Khương. Tên quận trưởng hoảng sợ, gọi pháo binh ngay vào hàng rào chi khu để hòng ngăn chặn bước tiến của quân ta. Bọn Mỹ - ngụy hốt hoảng tập trung lực lượng phản kích và dùng bom hủy diệt ấp Long Mỹ, ta tiêu diệt gần 300 tên Mỹ, 1 đại đội bảo an, bắn rơi 6 phi cơ, diệt 15 xe M.113.

- Ngày 07/6/1969, D.14 trụ lại và đánh phản kích trong ấp chiến lược Long Thới diệt 1 đại đội bảo an và lực lượng vũ trang huyện mở nhiều đợt tấn công vào xã Trường Hòa và những vùng tiếp cận nội ô Tòa Thánh.

- Tháng 02/1970, một tiểu đoàn của sư đoàn 25 ngụy vào trảng Cây Viết với ý đồ tìm diệt căn cứ huyện. Lực lượng địa phương chia làm cánh phục kích địch. Khi đội hình của chúng lọt vào khu vực trái gài và bãi mìn, ta đồng loạt nổ súng tiến công, bọn chúng chạy tán loạn, lớp trúng đạn, lớp trái gài bị thương vong rất nhiều nên không dám càn tiếp vào căn cứ. Tính đến năm 1970 lực lượng vũ trang Tòa Thánh phối hợp với lực lượng của trên đánh địch trên 20 trận, diệt khoảng 180 tên địch và phá hủy nhiều khí tài chiến tranh khác. Một chiến công nổi bật nhất của lực lượng vũ trang huyện đã bảo vệ an toàn căn cứ.

- Bước vào những tháng đầu năm 1971 nhiệm vụ trọng tâm của địch là tổ chức tuyên truyền và vận động cho công tác bầu cử. Để đảm bảo an toàn của cuộc bầu cử, chúng tổ chức những cuộc hành quân càn quét và đóng chốt những điểm quan trọng, tìm cách đánh bật ta ra khỏi địa bàn vùng ven, vùng tiếp cận nội ô Tòa Thánh. Địch càn vào rừng 16 mẫu với một lực lượng gồm 6 đại đội để tiêu diệt căn cứ Huyện ủy ở Năm Trại. Trên đường hành quân chúng lọt vào ổ phục kích và trái gài nên bị tiêu hao rất nhiều nên phải rút quân.

- Ngày 30/4/1972 lực lượng ta triển khai đánh chiếm hai ấp chiến lược Trường Lưu và Trường Phú làm chủ tình hình đến sáng hôm sau. Kết quả ta diệt 12 tên, bắt sống 22 tên khác, thu 41 súng các loại, 15 mìn và 1 máy thông tin. Để giải tỏa áp lực của ta ở Nam Tòa Thánh, bọn ngụy đã điều động tiểu đoàn 3 của sư đoàn 25 cùng với bọn ngụy ở địa phương giải tỏa khu vực này để giành lại địa bàn đã mất, tạo thế mạnh tiếp tục đánh phá tiêu diệt căn cứ ta. Để động viên tinh thần của bọn này, ngày 15/10/1972 Nguyễn Văn Thiệu đích thân lên Tây Ninh, đáp trực thăng xuống Trường Lưu giao nhiệm vụ đánh phá khu vực Nam Tòa Thánh và Bắc Gò Dầu cho lực lượng này. Nhưng 3 ngày sau ta tiêu diệt gọn tiểu đoàn này.

- Sau Hiệp định Paris, vùng căn cứ lõm phía Nam của huyện được mở rộng tạo thế liên hoàn giữa căn cứ, từ rừng 16 mẫu đến Năm Trại và áp sát các ấp chiến lược tạo cho các lực lượng hợp đồng tác chiến thuận lợi hơn. Ban đêm ta làm chủ hoàn toàn các ấp chiến lược Trường Lưu, Trường Phú, Trường Đức... của xã Trường Hòa.

- Tháng 9/1974 du kích xã Trường Hòa phối hợp với lực lượng D.14, 16 phục kích đánh đoàn quân xa 120 chiếc của lực lượng ngụy đi hành quân bị lạc vào khu vực Trường Phú, Trường Đức, ta diệt 50 tên và phá hủy 7 quân xa. Trên địa bàn huyện sau khi mất một số vùng trong đợt tấn công của ta vào năm 1974 địch tức tốc điều tiểu đoàn 313 bảo an và tiểu đoàn 3 sư đoàn 25 đóng quân án ngữ các vùng ven với công sự kiên cố dày đặc mìn, trái gài, củng cố và tăng cường quân số để phòng thủ mặt phía Nam của huyện Tòa Thánh.

- Tháng 3/1975 những địa bàn trọng điểm ở phía Nam Tòa Thánh vẫn giữ 3 tiểu đoàn của Sư đoàn 25 và 1 tiểu đoàn 351 bảo an để án ngữ Trường Hòa, tăng cường 4 khẩu 105 ly, 15 xe tăng và 2 trung đội biệt kích. Đêm 27/4/1975 lực lượng du kích Trường Hòa phối hợp với D.16, 24 tấn công, áp đảo địch ở khu vực Trí Huệ Cung. Song song đó D.24 tiến dần vào khu vực chợ Long Hoa.

Bao nhiêu công sức, của cải đóng góp, bao nhiêu máu xương đã đổ xuống để viết nên bản anh hùng ca.

Căn cứ Huyện ủy Tòa Thánh thuộc khu Năm Trại là đầu nối rừng 16 mẫu xã Trường Hòa (cũ), nay là khu phố Năm Trại, phường Long Hoa, tỉnh Tây Ninh. Từ trung tâm phường Long Hoa theo đường Nguyễn Văn Linh đến khu phố Năm Trại khoảng 8km, đi về hướng đông cách khu phố Năm Trại khoảng 4km đến cứ Huyện ủy Tòa Thánh.

Sau ngày miền Nam được hoàn toàn giải phóng đến nay (1998). Nơi đây khi xưa là khu rừng rậm rạp nối liền với rừng 16 mẫu bao quát cả một vùng rộng lớn của 3 huyện: Tòa Thánh, Gò Dầu, Dương Minh Châu... Nhưng nay chỉ còn giữ được ở khu trung tâm của căn cứ huyện được khoanh vùng bảo vệ với tổng diện tích: 9.047 m²

- Phía Đông - Nam dài 159m giáp đất ông Nguyễn Văn Thanh

- Phía Tây - Nam dài 78m giáp đất ông Phạm Văn Thuấn

- Phía Nam dài 58m giáp đường xe

- Phía Bắc dài 10m giáp đất ông Trần Văn Hộ

- Phía Tây - Bắc dài 141m giáp đường xe

Cảnh quan thiên nhiên nơi đây khá hấp dẫn bởi rừng cây nguyên sinh còn giữ được, phía dưới những rừng cây là một số hố bom, giếng nước, nhà bếp, vọng gác, hầm hào và công sự đã bị sạt lở nhưng vẫn còn rõ hình dạng của nó. Có số đo là:

- 7 công sự hình chữ L (0.60m x 1.00m x 1.00m)

- 2 công sự hình vuông: 1.00m x 1.00m

- 1 kho súng đạn: 2.00m x 2.00m

- 1 nền nhà bếp: 2.00m x 4.00m

- 1 giếng nước: Ø 80cm.

Đó là những vết tích của chiến trường xưa trong thời kỳ chống Mỹ là căn cứ tiền phương là đầu nối của các căn cứ như: căn cứ lõm Gò Dầu, căn cứ Dương Minh Châu và bộ phận của căn cứ Huyện ủy trên núi Bà Đen tạo thế liên hoàn trong các cuộc chiến đấu. 

1) Giá trị lịch sử:

Căn cứ Huyện ủy Tòa Thánh trong những năm kháng chiến chống Mỹ là địa chỉ đỏ của một thời oanh liệt. Nơi thể hiện lòng dân đối với Đảng. Mặc dù địch đã phong tỏa căn cứ từ nhiều phía nhưng nhân dân vẫn đùm bọc chở che, những cán bộ cách mạng sống trong lòng dân. Các đồng chí Huyện ủy đã đưa nhiều Nghị quyết chỉ thị sáng suốt kịp thời chỉ đạo để đối phó với kẻ thù.

Căn cứ Huyện ủy là nơi kết hợp với những người Đảng viên trung kiên, bất khuất là lực lượng gắn bó mật thiết với nhân dân, để xây dựng phong trào cách mạng và chiến đấu đến hơi thở cuối cùng cho sự nghiệp chống Mỹ cứu nước để bảo vệ căn cứ.

2) Giá trị khoa học quân sự:

Lịch sử chiến tranh giữ nước của dân tộc Việt Nam đã đúc kết lại những hình thức sinh động của nghệ thuật chiến tranh nhân dân. Từ ngọn “Tầm vông dựng lên thành đồng Tổ quốc” đến hầm chông, từ giàn thun, ong vò vẽ, trái tự tạo, đánh đặc công... Dù đánh bằng cách nào đi nữa, thì đất nước Việt Nam vừa là mục tiêu bảo vệ vừa là cơ sở và là lá chắn cho những người chiến sĩ cách mạng bám trụ, bám căn cứ quyết chiến đấu với kẻ thù đến hơi thở cuối cùng.

Căn cứ Huyện ủy Tòa Thánh là nhân chứng của lòng dũng cảm, tinh thần yêu nước, tình đoàn kết của quân và dân. Sáng lập căn cứ là biết chọn thế đất, biết dựa vào lòng dân để bám trụ phát động và hỗ trợ phong trào quần chúng trong các cuộc đấu tranh với kẻ thù hung hăng nhất của mọi thời đại.

Căn cứ là một hình thức phát triển của nghệ thuật chiến tranh nhân dân rất sáng tạo, rất Việt Nam và tùy theo địa hình của mọi miền đất nước để xây dựng. Căn cứ còn mang tính khoa học bởi người sáng tạo ra nó và biết dựa vào yếu tố “Thiên thời - địa lợi - nhân hòa” để chọn mặt bằng, thế đất, độ cao biết tận dụng bề mặt để ngụy trang và có tác dụng chống sạt lở do bom pháo của kẻ thù.